ناهید، زهره، Venus

عزیزالدین نسفی عارف و انسان كامل در مورد آسمان سوم می‌گوید: ”... و درین فلك ملائكه بسیارند، و ملكی كه موكل است بر نشاط و فَرَج و شهوت، سرور این ملائكه است.“ اینجا بهشتِ وعده داده شده است، محل حضور حوریان و انهار و اشجار و.... و در خود درجات و طبقات دارد برای درجات متفاوت نیكوكاران و متعالیان. اینجا ”خیال الهی“ است، ساكنین این آسمان هر آنچه هوس كنند در اختیار دارند چرا كه در راستای ”هوس الهی“ می‌خواهند.

از اینجا نهری روان است كه می‌توان از آن برای درمان استفاده نمود. این آب (نیاز به گفتن نیست كه در بُعد روحی) به رنگ آبی لاجوردی دیده می‌شود، گاهی نیز به صورت نوری سفید با هاله‌ای صورتی‌رنگ [شخصاً بارها اینها را دیده‌ام].

آهیت در فارسی و پهلوی به معنی پلید و پلشت است و پیشوند «آنـ» معنای ضد و نقیض دارد، پس آناهید یا آناهیتا به معنی ”پاك و بی‌عیب“ است. از این ستاره به عنوان بیدُخت یعنی دختر پادشاه نیز نام برده شده است و ”استر بیدیته“ به معنی ستارهٔ بیدخت در ادبیات پهلوی دیده شده است.

ناهید خواهر زمین است و شاید به همین دلیل در بندهشن (3-36 و 4-50) از آن با صفت ارد ویسور به معنی ایزدِ حامی زمین نام برده شده است. ناهید یا آناهیتا ایزدبانوی نگهبان آب است و برای همین هم همیشه معابد او را مشرف بر رودها و جوی‌ها یا بركه‌ها و استخرها می‌ساخته‌اند.

ایزدبانوی آب به صور گوناگون، به كنایه یا آشكار ستایش می‌شده است.

بعضی اعرابِ مجاور شام و عراق زهره را می‌پرستیدند و به آن نام ”العُزّی“ داده بودند و بتش را به همین نام (عُزی) در مكه نگهداری می‌كردند.

در التفهیمِ ابوریحان بیرونی نیز چنین آمده كه:

”چنین برمی‌آید كه رابطهٔ زهره با آب،سپیدی، روییدن و زایش و تولیدمثل، طرب و زیبایی و عشق و مسائلی از این قبیل انكارناپذیر است. در روزگاران كهن زهره یا ناهید را ایزد موسیقی، سرپرست رامشگران و خنیاگران می‌شمرده‌اند.“

و اگر زهره حكم بر عاشقی كند صورت‌های فلك هم ناچار از اطاعت‌َند:

جوزا به حكم زهره، به پاس كلام عشق

                                            با هر دو پیكرش كمرِ بَندِگیت بست

امیری فروزكوهی

                    تصویر آناهیتا در ”طاق بستان“ كرمانشاه كه استخری هم روبرویش بوده و هست.

زهرهٔ عشق چون بزد پنجهٔ خود در آب و گل

                                            قامت ما چو چنگ شد، سینهٔ ما چغانه‌ای

مولانا

بله، ما عشق را از ناهید داریم.

در آسمان، نه عجب گر به گفتهٔ حافظ

                                            سرود زهره به رقص آورد مسیحا را

جناب حافظ

خمِ كوس است كه ماهِ نو ذیحجه نمود

                                            گر ز مَه، لحن خوش زهرهٔ زهرا شنوند

خاقانی

و بالاخره در اساطیر یونان او را آفرودیت یا آفرودیته (aphrodite) می‌نامند و رومیان ونوس. هر چند روایتی او را دختر زئوس و دیون (Dion) می‌داند اما قول مشهورتر آن است كه در نبرد بین كرونوس (زحل) و پدرش اورانوس، كرونوس با داسی كه داشت بیضه‌های اورانوس را می‌برد و آنها در دریایی در قبرس می‌افتند. دریا كف‌آلوده شده و از دل این كف‌ها آفرودیته به معنای ”برخاسته از كف“ (Aphros=foam) طلوع می‌كند. 
     

آفرودیته یا ونوس نزد یونانیان و رومیان پاكی و معصومیت آناهیتای ایرانیان را نداشته است و شاید به همین علت بوده كه افلاطون فیلسوف یونانی به دو آفرودیت اعتقاد داشته است، یكی آفرودیتِ پاك و معصوم نظیر آناهید ایرانی و دیگری آفرودیتِ ناپاك و گناهكار كه از آن لفظ عفریت و عفریته، سمبل بدكاری و زشت‌خویی هنوز باقی مانده است.

و در پایان شاید بد نباشد به طور خیلی خلاصه اشاره‌ای داشته باشیم به سمبل قلب تیرخورده كه نشانهٔ عشاق است. آن تیر، متعلق به كیوپید (Cupid) یا اِروس (Eros) است و او را در اغلب موارد پسر ونوس می‌شناسند.

پیك بعدی از این موضوع: آفتاب

ذره را تـا نبـود همـت عالـی حافـظ            طالبِ چشمهٔ خورشیدِ درخشان نشود

                                                                                            جناب حافظ

تیر، عطارد، Mercury

در آسمان دوم، مركور سَرور فرشتگانِ این فلك، مأمور ثبت كارهای زندگی‌های ماست. روحی كه پس از مرگ به اینجا می‌رسد اعمالش رسیدگی شده و جزا و پاداش‌های زندگی بعدیش معلوم می‌گردد. به عبارت دیگر كارماهای ما در اینجا، آسمان دوم و بوسیلهٔ عطارد تعیین می‌شود. شاید حق با دكتر محمدجعفر یاحقی باشد كه در كتاب خود”فرهنگ اساطیر و اشارات داستانی در ادبیات فارسیِ“می‌گوید ”برخلاف مشهور كه به نظر می‌رسد واژهٔ عطارد عربی باشد، به قولی از ریشهٔ فارسی و به معنی بهترین داور برانگیخته است.“

آن عـطارد را ورق‌ها جـان مـاست             آن سپیدی وان سیه میزان ماست

                                                                                            مولانا

آن سپیدی و سیاهی كه مولانا از آن خبر می‌دهد، اشاره به آن دارد كه مركور یا عطارد، هم  ایزد دین و نطق و پاكی و ادب و صنایع دقیقه است و هم كوكب دزدی و رَهزنی و مكر و حیله‌گری و چرب‌زبانی و سِـحر است. و از آنجا كه ما با اختیار خود از میان اضداد كدام را برگزینیم میزان ما سنجیده خواهد شد.
آن ورق‌ها هم كه جان ماست اشاره دارد به پرونده‌های آكاشیك كه هر پرونده مربوط به یك زندگی ما بر روی زمین است با تمام كارهایی كه در آن انجام داده‌ایم. آكاشیك همان عَكّاشه است كه هم‌خانوادهٔ عكس و عكاسی است. هر بار موقع مرگ یك بار عكس‌های زندگی ما را برایمان مرور كرده و بعد می‌رویم بالا، برای رسیدگی. در ادامه مولوی می‌گوید:

باز منشوری نویسد سرخ و سبز              تا رهنـد ارواح از سودا و عـجز

یعنی عطارد برای ارواح دوباره بخشنامه و اعلامیه‌ای می‌نویسد تا از عجزشان از تغییر در كارنامهٔ خود در آن دنیا رهایی یافته و اشتباهات خود را در بازگشت به این دنیا جبران نموده، رشد كنند.

در ادبیات ما از عطارد یا تیر به عنوان دبیر انجم، كاتب عُلوی، منشی دیوان گردون، تیر دیوان نیز یاد كرده شده است:

دوده كُنَدم دبیر انجم                  از دودِ چراغ چرخ چارُم

                                                                    خاقانی

كه منظور از چراغ چرخ چارم همانا خورشید است كه كوكب آسمان چهارم می‌باشد.

یك رمز مرا كاتـب علوی بنویسد               چون كار به شرح آید زین هفت مُجلد

                                                                                            اثیرالدین اخسیكتی

منشی دیوان گردون باشد از فرط جلال

كـمتریـن دفـتـركـش نـوابِ دیـوان آمـده

                                                        خواجو

تیر دیوان، ترا مستوفی              چرخ اعمال ترا دیوان‌ست

                                                                                انوری

عطارد در عربی عُطارِد (otared) تلفظ شده و به معنی ”نافذ در امور“ است.
نام یونانی عطارد ”هِرمِس“ است كه تا حدودی یادآور خصوصیات ادریس (=خنوخ) است. هرمس را با هُرمُز یا اورمزد نیز یكی می‌دانند.
رومیان آن را مركور یا مركوری می‌نامند و او را قاصد و پیام‌رسان خدایان اُلمپ می‌دانستند با بال‌هایی بر صندل‌هایش و نیز بر تاج كوچكش و بر عصایی كه همیشه در دست دارد و نامش كادُسئوس (Caduceus) است.
او پسر زئوس، خدای خدایان و مایا (Maia) است. مایا دخترِ اطلس است، همان كه در باور اساطیر یونان و روم جهان را بر دوش دارد. می‌گویند اوریونِ شكارچی سر در تعقیب مایا و خواهرش گذاشته بود ولی آنها گریختند و اوریون نتوانست آنها را به چنگ آورد، اما او دست بردار نبود. زئوس دلش به رحم آمد و مایا و خواهرش را به صورت ستاره‌ها به آسمان برد.

یونانیان مركور را راهنمای مردگان نیز می‌دانند. مركور اجازه دارد همهٔ مرزها را درنوردد و به همه جا برود حتی جهان مردگان، ”تارتاروس“.

□

پیك بعدی از این موضوع: ناهید

تیـر در پیـش چهـرهٔ زهـره            از خجالت همی‌شكست اقلام

                                                                                انوری